CZĘŚĆ 4
…ale także podpis Aleksieja.
— Czy on jest prawdziwy? — zapytałam.
— Tego właśnie nie wiem — odpowiedziała Marta. — Proszę się spieszyć.
Winda zjeżdżała zbyt wolno. Patrzyłam na czerwone cyfry nad drzwiami, a w głowie wciąż słyszałam zdanie Aleksieja: „Jeśli tam pojedziesz, wszystko się skończy”.
Nie wiedział jeszcze, że dla mnie skończyło się coś wcześniej.
Skończyło się w chwili, kiedy zobaczyłam swój podpis na papierze, którego nigdy nie dotykałam.
Na dole czekała Helena.
— Jadę z tobą — powiedziała.
— Nie musi pani.
— Muszę. Skoro już raz usłyszałam, jak ktoś kłamie za ścianą, nie zamierzam drugi raz udawać, że niczego nie słyszę.
Wsiadłyśmy do taksówki. Kierowca, ten sam, który przed chwilą miał zabrać Lidię Pawłowną, rozpoznał mnie w lusterku.
— A gdzie ta pani z walizką?
— Została w domu — odpowiedziałam.
— Szkoda. Wyglądała, jakby mogła wygrać każdą kłótnię.
— Właśnie dlatego muszę zdążyć przed nią.
Kancelaria mieściła się na drugim piętrze starej kamienicy przy ulicy Dębowej. Schody pachniały pastą do drewna, a na poręczy ktoś zostawił ślad białej farby. Marta czekała przy wejściu. Była młodą kobietą w okularach, z włosami spiętymi ołówkiem.
— Pani Iryno, proszę wejść.
W środku stał mężczyzna w jasnej koszuli. Rozpoznałam go z fotografii, którą Aleksiej kiedyś pokazał mi przy okazji rodzinnej kłótni.
— To Wiktor Pawłowicz — powiedziałam. — Brat Lidii.
— Pani nie ma prawa tu być — rzucił Wiktor.
— A pan ma prawo posługiwać się moim podpisem?
Jego twarz stężała.
Marta zamknęła drzwi kancelarii.
— Panie Wiktorze, przed chwilą twierdził pan, że posiada pełnomocnictwo od pani Iryny. Pani Iryna oświadcza, że nigdy go panu nie udzieliła.
— To rodzinne nieporozumienie.
— Nie — powiedziałam. — To próba przejęcia mieszkania.
Wiktor położył na biurku drugi dokument. Tym razem był to projekt umowy sprzedaży całego lokalu. Jako sprzedający widniał Aleksiej. Jako pełnomocnik w moim imieniu — mój własny podpis. Pod spodem znajdowało się nazwisko Wiktora jako pośrednika.
Poczułam mdłości.
— Chcieliście sprzedać mieszkanie.
— Mieliśmy kupić matce mniejsze — odpowiedział Wiktor. — Nie rozumiesz, że ona nie ma gdzie mieszkać?
— Rozumiem. Nie rozumiem tylko, dlaczego wybraliście moje pieniądze.
Marta wskazała na dokument.
— Pani Iryno, zauważyłam jeszcze jedną rzecz. Pełnomocnictwo wymienia numer księgi wieczystej, ale podaje poprzedni numer działki. Dokument wygląda, jakby został przygotowany na podstawie starego odpisu.
— Kto go przygotował? — spytałam.
Wiktor zacisnął szczękę.
— Aleksiej dostarczył dane.
— Aleksiej powiedział, że pani podpisała — dodała Marta. — Twierdził, że nie może pani przyjechać osobiście, bo jest w podróży.
— Byłam w Gdańsku.
— Wiem. Sprawdziłam datę. Dlatego do pani napisałam.
Wyjęła z szuflady wydruk przelewu. Pieniądze za sporządzenie dokumentów pochodziły z konta Aleksieja. Na tytule przelewu widniało: „obsługa sprzedaży Sadowa 12”.
Nie musiałam już niczego udowadniać sobie.
Ale chciałam usłyszeć prawdę od niego.
— Zadzwońmy do Aleksieja — powiedziałam.
Wiktor poderwał głowę.
— Po co?
— Żeby przyznał, że wiedział.
— Nie zgadzam się.
— W takim razie niech pan wyjdzie i poczeka na korytarzu.
Marta stanęła przy drzwiach.
— Proszę opuścić kancelarię.
Wiktor spojrzał na mnie z nienawiścią.
— Myślisz, że wygrasz? Twój mąż nie ma pieniędzy. Jeżeli bank zabierze mieszkanie, wszyscy zostaniecie z niczym.
— Jaki bank?
Wiktor uśmiechnął się krzywo.
To był kolejny cios.
Marta szybko przejrzała dokumenty.
— Pani Iryno, na lokalu ustanowiono wczoraj wniosek o hipotekę zabezpieczającą. Jeszcze nie został wpisany, ale ktoś zaciągnął pożyczkę pod zastaw mieszkania.
Zadzwoniłam do Aleksieja. Odebrał po trzecim sygnale.
— Gdzie jesteś? — zapytał.
— W kancelarii.
Oddychał ciężko.
— Iryna, wróć do domu.
— Zaciągnąłeś pożyczkę pod zastaw mieszkania?
Długa cisza.
— Musiałem.
— Ile?
— Sto osiemdziesiąt tysięcy.
Helena zakryła usta dłonią.
— Na co?
— Na długi mamy. I na spłatę kilku moich kredytów.
— Czyli nawet gdybyś sprzedał lokal, pieniędzy nie wystarczyłoby na wszystko.
— Chciałem to uporządkować.
— Nie. Chciałeś kupić sobie czas moim kosztem.
Jego głos się załamał.
— Bałem się, że odmówisz.
— Miałeś prawo poprosić. Nie miałeś prawa podpisać za mnie.
— Wiktor mówił, że nikt tego nie sprawdzi.
Marta zamknęła oczy. Helena pokręciła głową.
— Właśnie powiedziałeś to przy świadkach — oznajmiłam.
— Iryna…
— Przyjedź do kancelarii.
— Po co?
— Bo twoja matka siedzi w naszym mieszkaniu, twój wuj próbuje sprzedać lokal, a ja chcę, żebyś wszystkim spojrzał w twarz.
Rozłączyłam się.
Czekaliśmy prawie godzinę. W tym czasie Marta sporządziła oświadczenie o braku mojego pełnomocnictwa, powiadomiła bank i zablokowała przyjęcie dokumentów do dalszego obiegu. Nie było krzyków ani teatralnych gestów. Były daty, numery, podpisy i chłodne światło lampy nad biurkiem.
Właśnie ta zwyczajność przeraziła mnie najbardziej.
Całe moje małżeństwo można było zmienić w kilka rubryk na formularzu.
Aleksiej przyjechał sam. Miał rozpiętą koszulę i twarz człowieka, który całą drogę próbował wymyślić inne zakończenie.
— Gdzie mama? — zapytał.
— W domu — odpowiedziałam. — Z twoją walizką w przedpokoju.
— Wiktor?
— Wyszedł. Nie chciał czekać.
Aleksiej wszedł do środka. Marta położyła przed nim kopie dokumentów.
— Proszę podpisać oświadczenie, że nie posiada pan pełnomocnictwa od żony i że zlecił pan przygotowanie umowy sprzedaży.
— Nie podpiszę.
— W takim razie dokumenty trafią do odpowiednich instytucji wraz z dzisiejszymi zeznaniami — powiedziała Marta.
Aleksiej spojrzał na mnie.
— Chcesz mnie zniszczyć?
— Nie. Chcę odzyskać kontrolę nad własnym podpisem.
— Jeśli to zgłosisz, mama straci wszystko.
— Twoja matka straciła mieszkanie przez swoje długi. Ty chciałeś, żeby zapłaciła za nie osoba, której nawet nie uważa za rodzinę.
— Ona jest moją matką.
— A ja byłam twoją żoną.
To zdanie zawisło między nami ciężej niż wszystkie oskarżenia.
Aleksiej usiadł. Przez chwilę pocierał kciukiem brzeg dokumentu.
— Podpiszę — powiedział.
Marta podała mu długopis.
— I napiszesz odręcznie, że mój podpis został użyty bez zgody — dodałam.
Spojrzał na mnie.
— Naprawdę tego chcesz?
— Chcę, żeby choć jeden dokument w tej historii mówił prawdę.
Podpisał.
Nie poczułam triumfu. Tylko ogromne zmęczenie.
Kiedy wróciliśmy do mieszkania, Lidia Pawłowna siedziała na kanapie z dłońmi złożonymi na kolanach. Obok niej stała walizka, a na stole leżała nietknięta filiżanka herbaty. Napar ściemniał, na powierzchni utworzyła się cienka błona.
— Aleksiej? — spytała.
— Wszystko się wydało — powiedział.
— Co jej powiedziałeś?
— Prawdę.
Lidia Pawłowna spojrzała na mnie.
— Nie chciałam cię skrzywdzić.
— Chciała pani przejąć mój dom.
— Chciałam mieć gdzie żyć.
— Rozumiem strach. Nie akceptuję sposobu.
— Ty masz pieniądze, pracę, rodzinę. Ja nie mam nic.
— Miałam pieniądze, bo na nie pracowałam. Miałam mieszkanie, bo spłacałam kredyt. I miałam rodzinę, dopóki pani i Aleksiej nie uznaliście, że można mnie z niej wykreślić jednym podpisem.
Aleksiej drgnął.
— Iryna…
— Nie przerywaj.
Wyjęłam z szuflady teczkę z rachunkami i położyłam ją przed nimi. Przelewy na wkład własny. Raty kredytu. Faktury za remont. Nawet rachunek za wymianę instalacji, który opłaciłam w dniu, gdy Aleksiej mówił, że nie stać nas na nową pralkę.
Lidia Pawłowna patrzyła na kartki coraz ciszej.
— Nie wiedziałam — wyszeptała.
— Nie chciała pani wiedzieć.
— Aleksiej mówił, że wszystko jest jego.
Mąż przymknął oczy.
— Mamo, nie mów tak.
— To ty mi powiedziałeś, że żona nie ma nic do powiedzenia.
Po raz pierwszy zobaczyłam, jak ich wspólna wersja wydarzeń rozpada się między jednym zdaniem a drugim. Lidia chciała ocalić syna. Aleksiej chciał ocalić matkę. Oboje uznali, że najłatwiej poświęcić mnie.
Nie zamierzałam poświęcić siebie tylko po to, żeby ich wybawić od konsekwencji.
— Aleksiej, jutro rano idziemy do banku i składamy wniosek o usunięcie zabezpieczenia. Potem jedziemy do notariusza. Ty pokrywasz wszystkie koszty i oddajesz pieniądze, które pożyczyłeś bez mojej zgody.
— Nie mam ich.
— Sprzedasz samochód.
— To za mało.
— W takim razie dodatkowa praca. Albo pożyczka od osoby, której naprawdę ufasz. Ale nie z mojego konta i nie pod zastaw mieszkania.
— A nasze małżeństwo?
Popatrzyłam na niego długo.
— Ono skończyło się dzisiaj na klatce schodowej, kiedy chwyciłeś mnie za rękę, żebym nie zobaczyła papieru.
Lidia Pawłowna zaczęła płakać.
— Dokąd mam pójść?
To było pytanie, którego bałam się najbardziej, bo za nim nie stała już agresja. Była bezradność.
Odpowiedziałam po chwili:
— Znam schronisko dla kobiet, które prowadzi fundacja niedaleko dworca. Przyjmują osoby starsze w kryzysie, jeśli ktoś za nie poręczy. Zadzwonię tam. Ale nie zamieszkasz tutaj.
Aleksiej poderwał głowę.
— Nie możesz wyrzucić mojej matki.
— Mogę odmówić oddania jej mojego mieszkania. To nie to samo.
Następnego ranka pojechałam z Lidią Pawłowną do fundacji. Aleksiej miał zostać w banku i uregulować pierwszą ratę długu. Przed wejściem kobieta zatrzymała się przy ławce.
— Dlaczego mi pomagasz? — spytała.
— Nie pomagam pani przejąć mojego życia. Pomagam pani nie spać na dworcu.
Pokiwała głową. Z kieszeni wyjęła zmięty papier. Było to zdjęcie Aleksieja z dzieciństwa, na którym stał z plastykowym wiaderkiem przy brzegu jeziora.
— Zawsze myślałam, że jeśli go stracę, nie będę miała niczego — powiedziała.
— Straciła pani jego zaufanie, nie syna. Ale żeby je odzyskać, musi pani przestać wymagać od niego krzywdy innych.
— A ty mu wybaczysz?
— Nie wiem.
To była jedyna uczciwa odpowiedź.
Rozwód nie wydarzył się w jednej dramatycznej chwili. Przyszedł później, wśród formularzy, rozmów z bankiem i pakowania rzeczy Aleksieja do kartonów. Nie błagał mnie o powrót. Może dlatego, że wreszcie zrozumiał, iż błaganie byłoby kolejną próbą przerzucenia na mnie ciężaru jego decyzji.
Kiedy wynosił ostatnie pudło, zatrzymał się przy szafce w przedpokoju.
— Znalazłem to — powiedział.
Położył na niej czarny klip.
Ten sam, którym Lidia Pawłowna spinała dokumenty.
— Skąd go masz? — zapytałam.
— Wiktor zostawił go w samochodzie. Był tam jeszcze pusty formularz z twoimi danymi.
Wzięłam klip do ręki. Metal był zimny i lekko wygięty.
— Oddaj go Marcie — powiedziałam.
— Już oddałem. To tylko drugi.
Spojrzałam na niego.
— Aleksiej, nie chcę kolejnych rzeczy z tamtego dnia.
— Wiem.
Wyszedł bez pożegnania.
Kilka dni później Marta zadzwoniła do mnie z informacją, że bank wycofał zabezpieczenie, a dokumenty Wiktora zostały przekazane do wyjaśnienia. Lidia Pawłowna przyjęła miejsce w fundacji i zaczęła spłacać część długów z emerytury. Nie stała się nagle łagodna ani wdzięczna. Czasem nadal mówiła o „domu syna”, lecz przestała używać słowa „mój”.
Aleksiej sprzedał samochód, podjął dodatkowe zlecenia i regularnie przelewał pieniądze na spłatę pożyczki. Nie robił tego po to, żeby mnie odzyskać. Robił to, bo po raz pierwszy musiał sam unieść ciężar własnego podpisu.
Ja zostałam w mieszkaniu.
Nie dlatego, że wygrałam z Lidią Pawłowną.
Zostałam, bo każdą ratę tego kredytu znałam na pamięć. Wiedziałam, gdzie w ścianie przebiega przewód, ile kosztowała każda płytka i w którym miejscu pod parapetem pękł tynk po remoncie.
To nie był prezent od Aleksieja.
To było życie, za które płaciłam.
Pewnego popołudnia Marta poprosiła mnie, żebym przyszła do kancelarii podpisać ostatni dokument. Przede mną leżało oświadczenie o wycofaniu wszelkich pełnomocnictw i sprostowanie zapisów dotyczących mieszkania.
— Proszę sprawdzić każdą linijkę — powiedziała.
Sprawdziłam.
Na końcu podpisałam się własnym nazwiskiem. Krótka kreska. Bez zawinięcia.
Marta podała mi dokument do ręki.
— Teraz jest tak, jak powinno być.
Włożyłam kartkę do teczki, a czarny klip zostawiłam na biurku.
— Nie chce go pani? — spytała.
— Nie. Niech zostanie tam, gdzie ktoś nauczy się czytać podpisy, zanim spróbuje nimi handlować.
Marta uśmiechnęła się lekko.
A ja po raz pierwszy od tamtego lipcowego wieczoru pomyślałam o sałatce na kuchennym stole. O pomidorach, które puściły sok pod ciężarem kłamstw. O walizce stojącej na klatce. O kobiecie, która weszła do mojego mieszkania, krzycząc, że przyjechała do syna, nie do mnie.
Przyjechała do syna.
Ale to mój podpis postawił granicę.
„Ten dokument nie mówił prawdy — mój podpis już tak.”
Przegapiłeś początek?
