CZĘŚĆ 4

— Zostało mi tylko jedno wyjście — powiedział.

Przez chwilę nikt się nie poruszył.

Nawet deszcz za oknem zdawał się ucichnąć.

— Gdzie są pieniądze Piotra? — powtórzyłam.

Andrzej patrzył na mnie, ale tym razem nie próbował już udawać oburzonego męża ani zatroskanego syna. Stał przy stole z opuszczonymi ramionami, jak człowiek, któremu nagle zabrakło ścian do ukrycia się za nimi.

— Odszkodowanie wpłynęło na osobne konto — powiedział.

— Wiem. Było tam dwieście czterdzieści tysięcy rubli.

— Pożyczyłem część.

— Ile?

— Sto dwadzieścia.

Piotr dostał odszkodowanie po wypadku motocyklowym. Miał uszkodzone kolano, miesiące rehabilitacji i pracę, do której nie mógł wrócić. Te pieniądze miały opłacić operację oraz kurs, dzięki któremu mógłby zostać technikiem ortopedycznym.

Andrzej wiedział o tym od początku.

— Ile zostało? — zapytałam.

— Nic.

Galina zakryła usta dłonią.

— Powiedziałeś, że pożyczyłeś tylko raz — wyszeptała.

— Miałem oddać.

— Z czego?

Andrzej nie odpowiedział.

Wiktor stał przy drzwiach i trzymał skórzaną teczkę pod pachą. Nie wyglądał na człowieka, który cieszył się z cudzego upadku. Sprawiał raczej wrażenie kogoś, kto przez wiele lat widział ludzi przekonanych, że cudze pieniądze są mniej prawdziwe niż własne.

— Pani Elu, musi pani dziś pojechać do notariusza — powiedział. — Jeśli złożymy dokumenty przed zamknięciem kancelarii, licytacja zostanie wstrzymana.

— A pieniądze Piotra?

— Trzeba zgłosić roszczenie.

Andrzej gwałtownie podniósł głowę.

— Nie rób tego. Jeżeli zaczniesz, firma przepadnie, mieszkanie mojej matki przepadnie, a ja pójdę na dno.

— Piotr już przez ciebie tonie — powiedziałam.

— Chciałem go ochronić.

— Odebrałeś mu pieniądze na operację.

— Chciałem je pomnożyć.

— W czym?

Długo milczał.

Wreszcie Galina odpowiedziała za niego:

— W zakładach.

To słowo spadło na podłogę jak ciężki przedmiot.

Andrzej odwrócił się do matki.

— Nie miałaś prawa.

— Miałam prawo przestać kłamać.

Wtedy zrozumiałam, czego naprawdę chciał. Nie pieniędzy dla rodziny. Nie ratowania firmy. Chciał jeszcze jednego zakładu, jeszcze jednego tygodnia, jeszcze jednej szansy, żeby liczby odwróciły się na jego korzyść. Wszystkie jego obietnice były tylko inną nazwą czekania.

Pojechaliśmy do kancelarii osobno.

Galina pojechała ze mną. Siedziała na tylnym siedzeniu mojego samochodu, ściskając torbę z porcelanowym żurawiem. Wiktor prowadził, bo moje ręce drżały tak mocno, że bałam się, iż nie utrzymam kierownicy.

— Dlaczego dopiero teraz? — zapytałam Galinę.

Patrzyła przez szybę na mokre ulice.

— Bo bałam się syna.

— A mnie się nie bałaś?

— Ciebie się wstydziłam.

To zabolało bardziej, niż się spodziewałam.

— Mogłaś powiedzieć prawdę przy pierwszym przelewie.

— Wiem.

— Przy drugim.

— Wiem.

— Przy setnym.

Galina zacisnęła palce na pasku torby.

— Przy setnym już nie wiedziałam, jak wrócić.

W kancelarii pachniało kurzem, woskiem do podłóg i mokrymi płaszczami. Na biurku notariuszki leżała zielona podkładka, a obok niej ciężka pieczęć z drewnianą rączką.

Andrzej przyszedł dziesięć minut później.

— Ela, porozmawiajmy sami — powiedział.

— Nie mamy już nic do omawiania sami.

— Jesteś moją żoną.

— A Piotr jest twoim synem.

Drgnął.

Notariuszka przejrzała dokumenty, potem poprosiła Galinę o dowód osobisty.

— Brakuje strony pełnomocnictwa — powiedziała. — Bez niej umowa zabezpieczenia jest wadliwa. Do czasu wyjaśnienia sprawy wierzyciel nie może przejąć lokalu.

Andrzej wypuścił powietrze.

— Więc podpiszemy oświadczenie i wszystko zostanie po staremu — powiedział.

— Nie — odpowiedziałam.

Spojrzał na mnie.

— Co znaczy: nie?

Wyjęłam z torebki kopertę z pracowni krawieckiej. Nie była szara ani elegancka. Zwykła, kremowa koperta z odciskiem żelazka na rogu. Przechowywałam w niej potwierdzenia wszystkich przelewów oraz umowę, którą Andrzej podpisał trzy lata wcześniej, kiedy prosił mnie o zgodę na „tymczasową pomoc dla firmy”.

— Pieniądze przekazywałam ci, bo powiedziałeś, że są na zakup maszyn — oznajmiłam. — Tymczasem przelewałeś je na konto firmy bukmacherskiej.

Andrzej zbladł.

— Skąd masz tę umowę?

— Znalazłam ją w szufladzie twojego biurka. Tej, której broniłeś przede mną przez pół roku.

— Nie czytałaś jej.

— Przeczytałam.

— To nie jest takie proste.

— Wiem. Dlatego nie przyszłam po przeprosiny.

Wyjęłam kartkę i położyłam ją przed notariuszką.

— Chcę rozdzielności majątkowej. Chcę, żeby mieszkanie, które kupiłam za pieniądze z mojej pracy, nie było zabezpieczeniem żadnego twojego długu. Chcę też, żeby odszkodowanie Piotra zostało odzyskane z twojej części majątku.

Andrzej roześmiał się krótko, nerwowo.

— Z mojej części? Nie mam żadnej części.

— Masz samochód, działkę za miastem i udziały w firmie.

— Działka jest nic niewarta.

— Wczoraj podpisałeś umowę sprzedaży.

Po raz pierwszy to ja zobaczyłam na jego twarzy prawdziwy strach.

— Skąd wiesz?

Wiktor wyjął z teczki kolejny dokument.

— Kupujący zgłosił się do spółdzielni po zaświadczenie. Nie wiedział, że działka jest obciążona. Umowa nie może zostać ukryta.

Andrzej oparł się o krzesło.

Galina patrzyła na niego z bólem, ale nie z litością.

— Sprzedałeś działkę, żeby spłacić zakłady? — zapytała.

— Miałem ją odkupić.

— Od kogo?

Nie odpowiedział.

Notariuszka zaczęła sporządzać dokumenty. Pióro skrobało po papierze, a każdy dźwięk przypominał mi o przelewach, które wysyłałam, gdy Piotr leżał na rehabilitacji, o nocach spędzonych przy maszynie do szycia i o chwilach, kiedy mówiłam sobie, że jeszcze jeden raz pomogę, bo rodzina powinna sobie pomagać.

Tylko że rodzina nie powinna wybierać jednej osoby do ciągłego płacenia za cudze decyzje.

Podpisałam pierwszą kartkę.

Potem drugą.

Galina również podpisała oświadczenie, że pieniądze przekazywane przeze mnie miały być wykorzystywane na spłatę długu Andrzeja, a nie na jej potrzeby.

Andrzej wstał.

— Mamo, naprawdę to zrobisz?

— Już zrobiłam.

— Przecież jestem twoim synem.

— I dlatego tak długo milczałam. Ale syn nie może być właścicielem cudzej odwagi.

Wróciliśmy do mieszkania późnym popołudniem.

Piotr czekał w kuchni. Miał na nodze stabilizator, a przed sobą rozłożone dokumenty dotyczące rehabilitacji. Kiedy zobaczył Galinę, podniósł głowę.

— Babciu, to prawda?

Galina usiadła naprzeciw niego.

— Tak.

— Tata zabrał moje pieniądze?

— Tak.

Andrzej stanął przy wejściu.

— Piotr, ja chciałem tylko…

— Nie mów, co chciałeś — przerwał mu syn. — Powiedz, co zrobiłeś.

Andrzej spuścił wzrok.

— Wziąłem twoje pieniądze.

— I przegrałeś?

— Tak.

Piotr długo patrzył na ojca. Potem przesunął w jego stronę kopertę z dokumentami.

— Sprzedasz działkę i samochód. Wszystko pójdzie na moją rehabilitację.

— Samochód jest potrzebny do pracy.

— Jakiej pracy? — zapytał Piotr. — Tej, której nie masz od dwóch lat?

Andrzej usiadł ciężko na krześle.

Ja stałam przy blacie i trzymałam w dłoni metalowy naparstek. Kiedyś przypominał mi o każdym ubraniu, które naprawiałam dla innych. Tego dnia przypomniał mi o czymś innym: że nawet najmniejszy przedmiot może zranić, jeśli ściska się go wystarczająco długo.

Wieczorem Galina poprosiła mnie o rozmowę.

Spotkałyśmy się na klatce schodowej, przy oknie wychodzącym na podwórko. Nie było tam ani świec, ani wzruszających uścisków. Tylko zapach mokrego betonu i odgłos windy jadącej gdzieś nad nami.

— Chcę sprzedać domek — powiedziała.

— Nie musisz.

— Muszę. Spłacę z niego część pieniędzy, które ci zabrałam.

— Nie ty zabrałaś wszystkie.

— Ale ja pomagałam kłamać.

— To prawda.

Wyjęła z torby porcelanowego żurawia.

— Chciałam ci go oddać.

— To prezent.

— Nie zasługuję na niego.

— To nie prezent dla ciebie. To przypomnienie dla mnie, że nie muszę już niczego kupować, żeby ktoś został przy mnie.

Galina zacisnęła usta.

— Czy potrafisz mi wybaczyć?

— Nie dzisiaj.

Skinęła głową.

— Rozumiem.

— Ale możesz zacząć spłacać dług. Nie tylko pieniądze. Także prawdę.

Nazajutrz Galina złożyła oświadczenie w spółdzielni, a licytację mieszkania wstrzymano. Działka Andrzeja została sprzedana, samochód również. Piotr odzyskał część pieniędzy potrzebnych na operację, a resztę Andrzej zobowiązał się oddawać co miesiąc z każdej wypłaty.

Nie było łatwego pojednania.

Nie było obietnicy, że wszystko wróci do dawnego porządku.

Andrzej wyprowadził się do małego pokoju nad warsztatem kolegi. Przez pierwsze tygodnie przysyłał krótkie wiadomości dotyczące spłat. Potem przestał pisać o sobie, a zaczął dołączać rachunki i potwierdzenia przelewów.

To nie naprawiło małżeństwa.

Ale przynajmniej przestał udawać, że naprawi je kolejnym kłamstwem.

Piotr przeszedł operację. Kiedy wrócił z rehabilitacji, poprosił mnie, żebym pomogła mu uszyć pokrowiec na stabilizator. Wybrał mocny, czerwony materiał, choć zwykle nie lubił jaskrawych kolorów.

— Ma być widoczny — powiedział. — Nie chcę już niczego ukrywać.

Pracowałam nad nim trzy wieczory. Na wewnętrznej stronie przyszyłam małą kieszonkę na kartę rehabilitacyjną. Do środka Piotr włożył rachunek za pierwszą opłaconą wizytę.

Galina przyjechała w sobotę z dokumentami sprzedaży domku. Zostawiła je na stole i nie poprosiła o herbatę.

— To pierwsza rata — powiedziała.

— Widzę.

— Będę przyjeżdżać co miesiąc.

— Wiem.

— Mogę zobaczyć Piotra?

— Zapytaj jego.

Galina zapukała do jego pokoju.

Długo rozmawiali.

Nie słyszałam wszystkich słów, ale usłyszałam, kiedy Piotr powiedział:

— Możesz być moją babcią, ale nie będziesz już moim usprawiedliwieniem.

Galina odpowiedziała cicho:

— Dobrze.

Tego wieczoru zdjęłam ze ściany pustą ramkę po dawnej fotografii. Nie powiesiłam nowego rodzinnego zdjęcia. Zamiast tego umieściłam tam kopertę z pierwszym potwierdzeniem spłaty długu Andrzeja.

Nie jako trofeum.

Jako dowód, że prawda czasem nie przychodzi w chwili, gdy jesteśmy na nią gotowi. Czasem trzeba ją wyciągnąć z szuflady, położyć na stole i pozwolić, żeby każdy zobaczył jej cenę.

Przed snem Piotr przyszedł do pracowni. Miał na sobie nowy pokrowiec, czerwony i trochę krzywo zszyty przy brzegu.

— Mamo — powiedział. — Babcia pyta, czy może jutro przywieźć własnoręcznie zrobione pierogi.

— A ty chcesz?

Piotr pomyślał chwilę.

— Tak. Ale niech przyniesie też rachunek za mąkę.

Roześmiałam się pierwszy raz od wielu dni.

Wtedy Piotr położył na stole porcelanowego żurawia.

— Babcia zostawiła go dla ciebie.

Wzięłam zawieszkę do ręki. Żuraw był lekko obtłuczony, lecz nadal miał uniesione skrzydła.

Odłożyłam go obok maszyny do szycia, tuż przy metalowym naparstku.

A kiedy następnego ranka Galina zapukała, Piotr nie zapytał, ile przyniosła pieniędzy.

Zapytał tylko: