CZĘŚĆ 4

List był krótki. Baranow nie groził w nim ani mnie, ani Pawłowi. To było gorsze.

Pisał, że przywiózł dokument podpisany przez Pawła, z którego wynikało, iż bracia uciekli z pieniędzmi robotników, a księga jest fałszerstwem sporządzonym wiele lat później.

— Podrobił mój podpis — powiedział Paweł.

— Potrafisz to udowodnić?

— Nie wiem.

Jego oddech urwał się na chwilę. Chwycił się pnia, a ja zobaczyłam, jak drżą mu palce.

Siergiej podbiegł do samochodu po lekarstwo. Leśnik wyjął z torby termos.

— Do miasta nie zdążymy przed zmrokiem — powiedział. — Spotkanie w tartaku jest rano.

Paweł usiadł na kamieniu oznaczonym literą P.

— Mamo, możesz jeszcze wrócić.

— Czekałam dwadzieścia lat.

— Czekanie nie jest tym samym co gotowość, żeby zobaczyć wszystko.

— Wiem.

— Nie, nie wiesz. Aleksiej umierał, pytając, czy wrócę. Wiktor miał w kieszeni kartkę od Leny. Trzymał ją do końca. A ja uciekłem.

Usiadłam przy nim na śniegu.

— Miałeś dziewiętnaście lat.

— Byłem wystarczająco dorosły, żeby zostawić ich pod ziemią.

— Byłeś wystarczająco młody, żeby uwierzyć człowiekowi, który trzymał cię przy życiu.

Paweł spojrzał na mnie, lecz nie próbował się bronić. To właśnie zabolało najbardziej.

Przed świtem dotarliśmy do miasta. Paweł zaprowadził mnie do małego archiwum przy dawnej stacji kolejowej. Pracowała tam kobieta o imieniu Olga, córka Siergieja. Miała na biurku porcelanową figurkę jelenia z odłamanym porożem.

— Ojciec powiedział, że przyjedziecie — rzekła.

— Skąd wiedziałaś?

— Bo od dwudziestu lat trzymał kopię listy robotników pod deską podłogową. Wczoraj wreszcie ją przyniósł.

Olga wyjęła z szuflady plik rachunków.

— Baranow płacił za milczenie nie tylko pieniędzmi. Opłacał leczenie, mieszkania, czasem szkołę dzieci. Ludzie bali się go, ale jeszcze bardziej bali się, że bez niego stracą wszystko.

— A ty? — spytałam Siergieja.

— Ja straciłem córkę i i tak milczałem — odpowiedział.

Olga położyła przede mną drugi dokument. Był to rejestr przekazów pieniężnych. Przez lata ktoś wysyłał na moje nazwisko niewielkie kwoty z rachunku, który należał do Pawła.

Poczułam, że nie potrafię oddychać.

— Myślałam, że to pomyłki.

— Nie były — powiedział Paweł. — Wysyłałem tyle, ile mogłem. Nie miałem odwagi napisać, ale nie umiałem pozwolić, żebyście marzli.

— Twój ojciec umarł, wierząc, że żyjesz.

— Wiem.

— Skąd?

— Przyjechałem do wsi po jego pogrzebie. Stałem za cmentarzem. Widziałem, jak kładłaś kwiaty na pustym miejscu.

Odwróciłam się od niego. Nie chciałam, by zobaczył twarz, którą przez lata zasłaniałam chustką, kiedy płakałam.

Rano sala dawnego tartaku była pełna ludzi. Przy ścianach stały stare piły, a w powietrzu wisiał zapach mokrego drewna. Baranow siedział za stołem w czarnym płaszczu. Miał srebrne włosy, czyste paznokcie i spokojny uśmiech człowieka przekonanego, że wszyscy przyszli po jego zgodę.

— Pani Anna — powitał mnie. — Słyszałem, że odnalazła pani syna. To wzruszające. Szkoda, że tak późno.

Paweł stanął obok mnie.

Uśmiech Baranowa zniknął.

— To niemożliwe — powiedział.

— A jednak — odpowiedział Paweł.

Baranow podniósł z blatu dokument.

— Ten człowiek ukrywał się dwadzieścia lat. Jego zeznania są warte tyle co jego pamięć.

— A pański podpis? — spytałam.

Położyłam na stole księgę.

W sali przeszedł szmer. Jeden z dawnych robotników, siwy mężczyzna o zabandażowanym nadgarstku, podszedł bliżej.

— To pismo widziałem — powiedział. — Baranow kazał nam je podpisać po śmierci braci.

Baranow obrócił się ku niemu.

— Ty też?

— Mam sześćdziesiąt osiem lat. Nie zabierzesz mi już pracy.

Potem odezwała się Olga. Pokazała rachunki. Siergiej podał listę nazwisk. Kolejni ludzie zaczęli wychodzić z tłumu. Jedna kobieta przyniosła metalową puszkę, inny mężczyzna starą kartę transportową. Każdy miał fragment tej samej historii.

Baranow próbował się śmiać.

— To zbiorowa zemsta starców.

— Nie — powiedział Paweł. — To pamięć ludzi, którym kazałeś zapomnieć.

Baranow podszedł do niego.

— Myślisz, że jesteś bohaterem? Zostawiłeś braci. Żyłeś z pieniędzy, które ukradłeś wraz z nimi.

Paweł zbladł, ale nie cofnął się.

— Tak. Zostawiłem ich. I będę nosił to do końca. Ale nie ukradłem pieniędzy. Ukryłem księgę, żebyś nie mógł ukraść im imion.

Baranow chwycił dokument i rozerwał go na pół.

Wtedy Siergiej położył przed nim drugi egzemplarz.

— Olga przepisała wszystko ręcznie. A oryginał został zdeponowany w archiwum jeszcze wczoraj.

Twarz Baranowa stężała.

— Nie macie prawa.

— Mamy nazwiska — powiedział siwy robotnik. — I groby.

Baranow stracił nie pieniądze, lecz ziemię. Nikt nie podpisał z nim umowy. Ludzie, którzy przez lata zależeli od jego łaski, wspólnie odmówili mu dostępu do kopalni i zgłosili dokumenty do władz. Sprawa nie zniknęła, bo tym razem nie była oparta na jednym świadku. Były księgi, rachunki, podpisy i groby, których nikt nie mógł już ukryć.

Najtrudniejsza rozmowa odbyła się jednak nie w tartaku, lecz wieczorem przy trzech kamieniach.

Paweł stał przede mną z czapką w dłoni.

— Nie wiem, czy potrafisz być moją matką — powiedział.

— Nie wiem, czy potrafię być twoim synem — odpowiedziałam. — Ale możemy przestać być obcymi.

Usiedliśmy przy mogiłach. Paweł opowiedział mi wszystko: jak uciekł przez zamarzniętą rzekę, jak przez lata zmieniał nazwiska, jak pracował nocami, aby wysyłać pieniądze, i jak wracał pod nasz dom, lecz nigdy nie przekraczał furtki.

Zapytałam o Wiktora.

— Kochał Lenę? — spytałam.

— Tak. Miał jej fotografię przy sercu.

— A Aleksiej?

— Do końca mówił, że mama będzie wiedziała, co zrobić.

Wyjęłam z kieszeni pudełko po landrynkach i podałam Pawłowi. Mosiężny guzik leżał na dnie, porysowany, ale cały.

— Pamiętasz go?

Paweł dotknął go opuszką palca.

— Ojciec przyszył go Aleksiejowi, kiedy uciekł mu z kamizelki.

— Znalazłam go pod stołem przed waszym wyjazdem.

Paweł zamknął pudełko.

— Zostaw go przy ich grobach.