CZĘŚĆ 4
— Nie wracaj. Znalazłam drugą umowę. Ojciec zostawił coś jeszcze, a jeśli Helena ją zobaczy, stracimy wszystko…
Tomasz trzymał telefon tak mocno, że pobielały mu knykcie.
— Co jeszcze zostawił? — zapytałam.
— Nie wiem — odpowiedział. — Marta nie odbiera.
Samuel natychmiast sięgnął po teczkę.
— Druga umowa może dotyczyć działki albo pieniędzy.
— Nie — powiedziałam. — Gdyby chodziło o pieniądze, napisałaby, że stracimy dom. Napisała: „jeśli Helena ją zobaczy”.
Arthur spojrzał na mnie uważnie.
— Chcesz wrócić do hotelu?
— Chcę zobaczyć tę umowę.
Pojechaliśmy do domu Marty przed południem. Tomasz prowadził, ale kilka razy zjechał na pobocze, żeby oddychać. Na tylnym siedzeniu leżał obraz owinięty grubym płótnem. Samuel odebrał go z archiwum i pilnował, jakby przewoził kruche szkło.
— Powiedz mi wszystko — zażądałam.
Tomasz zacisnął dłonie na kierownicy.
— Dług nie był mój.
— Czyj?
— Marty.
— Dlaczego sprzedałeś mój obraz?
— Chciałem ją ratować.
— A kto ratował mnie, kiedy po śmierci ojca nie mogłaś opłacić czynszu? — zapytałam, choć mówiłam do niego, nie do niej. — Kto jeździł nocą do szpitala, kiedy zemdlałaś w pracy? Kto sprzedał samochód, żebyście mogli spłacić kartę?
— Ty — odpowiedział cicho.
— I dlatego uznałeś, że możesz zabrać mi jeszcze jedną rzecz?
Nie odpowiedział.
Dom Marty stał na końcu ulicy, za wysokim żywopłotem. Brama była otwarta. Drzwi wejściowe również. W środku pachniało kawą i lakierem do drewna.
Marta siedziała przy stole w jadalni. Przed nią leżała teczka z czarną gumką, a obok stała metalowa kasetka. Kiedy nas zobaczyła, wstała tak gwałtownie, że krzesło przewróciło się na podłogę.
— Nie miałeś przyjeżdżać — powiedziała do Tomasza.
— To moja matka.
— Wiem, kim ona jest.
— Nie sądzę — odpowiedziałam.
Marta spojrzała na mnie ze złością, która szybko zmieniła się w zmęczenie.
— Chciałam tylko uniknąć katastrofy.
— Katastrofą było sprzedanie mojego obrazu.
— Dla ciebie to kawałek płótna.
— Dla mnie to jedyna rzecz, którą Jan zrobił wyłącznie dla mnie.
Marta spuściła wzrok.
— Wiem.
Te dwa słowa zabrzmiały gorzej niż kłamstwo.
Samuel poprosił o teczkę. Marta nie ruszyła się.
— Nie rozumiesz — powiedziała. — Firma miała upaść. Miałam długi po leczeniu. Tomasz chciał cię poprosić o kolejną pożyczkę, ale wiedział, że odmówisz.
— Odmówiłam raz — powiedziałam. — Kiedy chciałaś pożyczyć pieniądze na działkę, której nie mogłaś spłacić.
— Bo nie chciałaś, żebyśmy mieli coś własnego.
— Chciałam, żebyście nie budowali życia na pieniądzach, których nie macie.
Marta otworzyła kasetkę i wyjęła dokument. Jej palce drżały.
— Twój mąż kupił tę działkę wiele lat temu. Na twoje nazwisko.
Nie zrozumiałam.
Samuel wziął papier i przeczytał go pierwszy. Potem podniósł wzrok.
— To umowa powiernicza. Jan kupił ziemię, ale przekazał ją pani dopiero po zakończeniu pracy. Pani miała zdecydować, co z nią zrobić.
— Dlaczego nic o tym nie wiedziałam?
— Bo chciał pani powiedzieć po przejściu na emeryturę — odparła Marta. — Znalazłam dokumenty po jego śmierci. Uznałam, że skoro jesteśmy rodziną, ziemia powinna zostać w rodzinie.
— I dlatego przepisałaś ją na swoją firmę?
Marta zacisnęła usta.
— Nie przepisałam. Tomasz podpisał wniosek. Ja tylko przygotowałam papiery.
Tomasz spojrzał na nią z niedowierzaniem.
— Powiedziałaś, że to formalność.
— Bo bałam się, że wszystko stracimy.
— Sprzedałaś obraz, użyłaś mojego podpisu i ukryłaś ziemię — powiedział. — A teraz mówisz, że chciałaś ratować rodzinę?
Marta zaczęła płakać. Nie podeszłam do niej. Nie dlatego, że nic nie czułam. Właśnie dlatego, że czułam zbyt wiele.
Samuel wyjaśnił, że na podstawie dokumentów działka nadal należała do mnie. Firma Marty nie mogła jej sprzedać ani obciążyć długiem. Pieniądze za obraz również musiały zostać zwrócone, ale ważniejsze było coś innego: dom aukcyjny zgodził się unieważnić sprzedaż i przekazać mi obraz, ponieważ znaleziono dowód, że Tomasz świadomie podał fałszywe informacje.
Tomasz siedział zgarbiony przy stole.
— Mamo, oddam ci wszystko.
— Nie możesz oddać lat, przez które pozwoliłeś mi myśleć, że jestem dla ciebie tylko portfelem.
— Wiem.
— Nie mów, że wiesz. Powiedz, co zrobisz.
Podniósł głowę.
— Sprzedam samochód. Zrezygnuję z udziału w firmie. Spłacę obraz i podpiszę oświadczenie, że nie mam żadnych praw do twojej ziemi.
— A Marta?
— Ona sama zdecyduje, co zrobi.
Marta otarła twarz.
— Zostawię firmę. Nie mam prawa dalej nią zarządzać.
To nie naprawiało wszystkiego. Ale po raz pierwszy ich słowa miały cenę, której nie mogło pokryć moje konto.
Po południu wróciliśmy do domu Arthura. Obraz stał oparty o ścianę, owinięty w płótno. Zdjęłam osłonę powoli.
W rogu pokoju Arthur trzymał list Margaret. Podał mi go bez słowa.
„Heleno, nie znałam cię, ale znałam twojego męża. Jan uratował kiedyś mojego brata, kiedy nikt nie chciał mu pomóc. Zostawił mi obraz, żebym przechowała go przed ludźmi, którzy potrafią pomylić rodzinę z własnością. Jeśli kiedyś do ciebie wróci, oddaję go nie jako rzecz, lecz jako dowód, że ktoś widział w tobie osobę, zanim zobaczyli ją twoi bliscy.”
Przeczytałam list dwa razy.
Arthur usiadł naprzeciwko.
— Margaret chciała, żebyś go dostała.
— Dlaczego sama do mnie nie napisała?
— Choroba odebrała jej siły. Potem zostałem z adresem bez nazwiska i nazwiskiem bez adresu.
Dotknęłam ramy. Zadrapanie w kształcie półksiężyca było tam, gdzie je zostawiłam przed trzydziestu laty.
— Jan namalował to jezioro po naszej pierwszej wspólnej podróży — powiedziałam. — Nie mieliśmy wtedy pieniędzy na hotel. Spaliśmy w samochodzie, a rano zobaczyliśmy mgłę nad wodą.
— Nigdy mi o tym nie mówiłaś — zauważył Arthur.
— Nikt wcześniej nie zapytał.
Wieczorem Tomasz przyszedł sam. Nie przyniósł kwiatów ani prezentu. Położył na stole kluczyki do samochodu i kopertę z umową podpisaną u notariusza.
— To początek spłaty — powiedział.
— A nie próba kupienia mojego przebaczenia?
— Nie wiem, jak to zrobić inaczej.
— Nie rób niczego dla przebaczenia. Rób to, bo wreszcie rozumiesz, co zrobiłeś.
Skinął głową.
— Mogę kiedyś zadzwonić i zapytać, jak się czujesz?
Pytanie było tak proste, że zabolało bardziej niż wszystkie wcześniejsze kłamstwa.
— Możesz — odpowiedziałam. — Ale jeśli zadzwonisz tylko po pieniądze, nie odbiorę.
— Rozumiem.
Tym razem mu uwierzyłam nie dlatego, że jego twarz wyglądała na skruszoną, lecz dlatego, że zostawił kluczyki i wyszedł bez proszenia o coś jeszcze.
Następnego ranka Arthur pomógł mi zawiesić obraz w salonie. Nie nad kominkiem. Wybrałam ścianę przy stole, gdzie poranne słońce padało na wodę i wydobywało z farby drobne, prawie niewidoczne pociągnięcia pędzla.
— Tutaj będzie lepiej — powiedziałam.
— Dlaczego?
— Bo obraz nie ma już pilnować domu. Ma przypominać, komu ten dom należy.
Arthur przyniósł z kuchni dwie filiżanki. Postawił jedną przede mną, drugą pod obrazem, jakby Jan miał za chwilę wejść z ogrodu i narzekać na zbyt mocną kawę.
Wtedy zauważyłam na odwrocie ramy jeszcze jeden napis, wyryty cienkim ostrzem. Nie był to podpis ani data.
„Heleno, nie czekaj na pozwolenie.”
Przesunęłam palcem po literach, a potem powiedziałam do Arthura:
— Odwiedzę to jezioro.
— To daleko.
— Wiem.
— Pojedziemy razem?
Spojrzałam na krzywy pomost namalowany ręką Jana, na białą plamkę przy brzegu i na drogę, która czekała na mnie od dziesięcioleci.
— Pojedziemy — odpowiedziałam. — Ale tym razem ja wybiorę, gdzie skręcamy.
Nad kominkiem zostało puste miejsce, a na stole leżały dwa bilety do miejsca, które Jan namalował, zanim ktokolwiek nauczył mnie prosić o zgodę.
Przegapiłeś początek?
